تیتانیوم عنصر شماره 22 جدول تناوبی است که آن را با Ti نمایش می‌دهند. این فلز ساختار سبک‌وزن و استحکام بالایی دارد و به‌طور طبیعی روی زمین یافت می‌شود. حدود 50 سال است که از این فلز و آلیاژهای آن به‌صورت شمش، ورق، سیم، لوله، مقاطع و… در صنایع مختلف استفاده می‌شود. تیتانیوم یک فلز پرکاربرد است که از قطعات هواپیماهای نظامی تا موتور توربین‌های گازی، ساخت دوچرخه، چوب گلف و.. مورد استفاده قرار می‌گیرد.

این عنصر نهمین عنصر فراوان زمین است که ویژگی‌های منحصربه‌فردی مانند مقاومت بالا نسبت به‌خوردگی، دانسیته (چگالی) کم، مقاومت به شوک حرارتی، استحکام به وزن و استحکام خستگی بالا، مقاومت بالا در برابر سایش، رسانایی گرمایی و… دارد.

در این مقاله به‌طور کامل به معرفی این فلز ارزشمند خواهیم پرداخت و به شما خواهیم گفت این فلزی که اولین‌بار به‌صورت ترکیب با اکسیژن توسط ویلیام گرگور (William Gregor) انگلیسی یافت شده و سپس به‌طور مستقل و توسط مارتین هاینریش کلاپروت (Martin Heinrich Klaproth)  آلمانی کشف شده چه خواص و کاربردهایی دارد.

مشخصات فلز تیتانیوم

قبل از اینکه به کاربردها و سایر نکات مهم درباره فلز تیتانیوم بپردازیم، اجازه دهید نگاهی به مشخصات این عنصر بیندازیم. جدول زیر مشخصات تیتانیوم را نمایش می‌دهد:

عدد اتمی 22
وزن اتمی 47.867
نقطه ذوب 1.660 سانتی‌گراد
نقطه جوش 3.287  سانتی‌گراد
تراکم g/cm3 (20 °C) 4.5
حالت‌های اکسیداسیون عنصر 2+،3+،4+
ساختار الکترونی [Ar] 2s24d3

 

فلز تیتانیوم و آلیاژهای آن

تیتانیوم و آلیاژهای آن، همان‌طور که اشاره شد، از آلیاژهای سبکی هستند که استحکام کششی و چقرمگی بالایی دارند. وزن به استحکام بالای این فلز باعث می‌شود در کاربردهایی که استحکام و تافنس (چگرمگی) شکست بالا مورد نیاز است، تیتانیوم  و آلیاژهای آن به‌جای فولاد استفاده شوند. این آلیاژها حتی در دمای بالا، مقاومت به خوردگی و خزش بسیار خوبی را از خود نشان می‌دهند.

از طرفی برای بهبود خواص شیمیایی و فیزیکی این فلز، از ترکیب آن با برخی عناصر مانند آلومینیوم ، وانادیوم ، قلع ، مولیبدن و… استفاده می‌کنند که به آن آلیاژسازی گفته می‌شود. آلیاژسازی از روش‌های مختلف مانند تشکیل محلول جامد یا عملیات متفاوت حرارتی انجام شده و باعث بهبود خواصی همچون استحکام، سختی و چقرمگی در این فلز می‌شود.

آلیاژهای مختلفی از این روش تولید می‌شوند که به آن «گرید» گفته می‌شود. در بازار حدود 50 گرید مختلف از تیتانیوم موجود است که برخی از آن‌ها پرطرفدارتر و پرکاربردتر هستند. به‌طور مثال، یکی از پرکاربردترین گریدها، گرید 5 است که از ترکیب تیتانیوم با آلومینیوم و وانادیوم تولید می‌شود.

فلز تیتانیوم و آلیاژهای آن

تیتانیوم و آلیاژهای آن از صنایع شیمیایی گرفته تا هوافضا، تصفیه آب، صنایع دریایی و پزشکی و… مورد استفاده قرار می‌گیرند. ظرفیت تولید تیتانیوم به‌صورت فلزی و آلیاژی حدودا 300 هزار تن در سال است و بزرگ‌ترین تولیدکنندگان آن کشورهای چین، آمریکا، روسیه، ژاپن و اتحادیه اروپا هستند. مصرف تیتانیوم و آلیاژهای آن به‌دلیل ویژگی‌های خاصی که دارند در کشورهای پیشرفته و توسعه‌یافته بسیار بالا بوده و این میزان تقریباً ۱۰ برابر کشورهای در حال توسعه است. تیتانیوم و آلیاژهای آن را به چند دسته تقسیم می‌کنند:

تیتانیوم غیرآلیاژی

تیتانیوم غیر آلیاژی که به آن تیتانیوم خالص هم گفته می‌شود، شامل 99 تا 99.5 درصد تیتانیوم به‌همراه مقادیری ناخالصی مانند آهن، هیدروژن، نیتروژن، کربن و اکسیژن است. میکروساختار فلز تیتانیوم خالص فاز آلفا با ساختار HCP  و مقادیری فاز بتا است. این تیتانیوم از آلیاژهای تیتانیوم ارزان‌تر است و  نسبت به آن‌ها مقاومت به خوردگی بالاتر و استحکام پایین‌تری دارد. همچنین این تیتانیوم دارای قابلیت جوشکاری و شکل‌پذیری بالایی است و در دمای بالا مقاومت به خزش بسیار خوبی دارد.

آلیاژهای آلفا تیتانیوم

آلیاژهای آلفا دارای عناصر پایدارکننده‌ای مانند آلومینیوم یا اکسیژن هستند و ساختار آن‌ها کاملا آلفا است. این عناصر پایدارکننده به‌عنوان استحکام‌دهنده‌های محلول جامد استفاده می‌شوند. در آلیاژهای آلفا، اکسیژن و نیتروژن ناخالصی محسوب می‌شوند و باعث سختی آلیاژ می‌شوند. همچنین در این آلیاژها از قلع برای بهبود انعطاف‌پذیری استفاده می‌شود. در صورتی که هدف، افزایش استحکام باشد از مقادیر کم زیرکونیوم استفاده می‌شود. این گروه از آلیاژها به نسبت تیتانیوم خالص استحکام بیشتر و مقاومت به خوردگی کمی دارند و قابل جوشکاری هستند. از طرفی آلیاژهای آلفا قابلیت شرکت در عملیات حرارتی ندارند.

آلیاژهای آلفا تیتانیوم

آلیاژهای نزدیک به آلفا تیتانیوم

در کنار پایدارکننده‌های فاز آلفا که به آن‌ها پرداختیم، آلیاژهای نزدیک آلفا با درصد کمی از پایدارکننده فاز بتا مانند مولیبدن، وانادیوم و سیلیکون ترکیب می‌شوند. در واقع این نوع از آلیاژها شامل مقداری فاز بتای انعطاف‌پذیر هستند. آلیاژهای نزدیک به آلفا نسبت به آلیاژهای کاملا آلفا، تا دمای نزدیک 400 درجه سانتی‌گراد استحکام خزشی بهتری دارند.  همچنین از دیگر ویژگی‌های این آلیاژها می‌توان به استحکام نسبتا بالا در دمای اتاق، انعطاف‌پذیری مناسب، تافنس بسیار خوب، قابلیت جوشکاری و در نهایت مقاومت خوب نسبت به محیط‌های آب شور اشاره کرد.

آلیاژهای آلفا-بتا تیتانیوم

آلیاژهای آلفا-بتا از دسته آلیاژهای شبه‌پایداری هستند که در ساختارشان ترکیبی از عناصر پایدارکننده از هر دو فاز آلفا و بتا وجود دارد. آلیاژهای آلفا-بتا قابل جوشکاری و عملیات حرارتی هستند و خواص شکل‌پذیری بسیار خوبی دارند. همچنین از این آلیاژها می‌توانید انتظار استحکام، تافنس و مقاومت به خوردگی مناسب داشته باشید.

آلیاژهای بتا تیتانیوم

این گروه، از آلیاژهای شبه پایدار محسوب می‌شوند و عناصر پایدارکننده فاز بتا مانند مولیبدن، سیلیکون و وانادیوم دارند. بنابراین، باید انتظار داشته باشید که فاز بتا در هنگام عملیات کوئنچ پایدار باقی بماند. شکل‌پذیری آلیاژهای بتا بسیار خوب است و قابلیت اجرای عملیات حرارتی دارند. همچنین این آلیازها نسبت به آلیاژهای آلفا-بتا که پیش‌تر به آن‌ها پرداختیم، استحکام شکست بالاتری دارند. در جدول زیر می‌توانید طبقه‌بندی گریدهای تیتانیوم و آلیاژها و خواص آن‌ها را مشاهده کنید:

نوع آلیاژ خواص
تیتانیوم خالص با مقادیر مختلفی از آهن، هیدروژن، نیتروزن، کربن و اکسیژن  یا گریدهای: 1، 2، 2، 4، 7، 11، 16، 17، 26، 27 شکل‌پذیری بالا

مقاومت به خوردگی بسیار خوب

مقاومت به خزش بالا

غیرقابل عملیات حرارتی

قابل جوشکاری

 

آلیاژهای آلفا تیتانیوم دارای عناصر پایدارکننده آلومینیوم و اکسیژن  Ti–2.5Cu، Ti-5Al-2.5Sn ELI ، Ti-6Al-2Sn-4Zr-2Mo ، Ti-8Al-1Mo-1V

 

 

استحکام بهتر از تیتانیوم غیرآلیاژی

مقاومت به خوردگی کمتر از تیتانیوم خالص

غیرقابل عملیات حرارتی

قابل جوشکاری

 

آلیاژهای نزدیک به آلفا تیتانیوم که شامل کمی فاز بتا هستند مانند: Titanium Grade 12 ، Titanium Grade 28 ، Titanium Grade 9، Titanium Grade 6، Ti 834

، Ti-5Al-1Sn-1Zr-1V-0.8Mo، Ti-5.5Al-3.5Sn-3Zr-1Nb

 

 

 

استحکام خزشی بالاتر از آلیاژهای آلفا

استحکام مناسب تا دمای نزدیک 400 درجه سانتی‌گراد

انعطاف‌پذیری بالا در دمای اتاق

تافنس بالا

مقاومت مناسب نسبت به محیط‌های آب شور

قابل جوشکاری

 

آلیاژهای آلفا-بتا تیتانیوم که حاوی فاز آلفا و بتا به‌صورت هم‌زمان هستند مانند: Titanium Grade 5، Titanium Grade 23، Titanium Grade 29، Ti-6Al-7Nb، Ti-6Al-6V-2Sn، Ti-6Al-2Sn-4Zr-6Mo

، Ti-7Al-4Mo، Ti–4Al–4Mo–2Sn، Ti-6Al-2Sn-2Zr-2Mo-2Cr-0.15Si

 

بهترین خواص مکانیکی از بین آلیاژهای تیتانیوم

قابلیت انجام عملیات حرارتی و بهبود استحکام

قابلیت جوشکاری ضعیف

قابلیت انجام عملیات حرارتی کمتر از آلیاژهای تک فاز بتا

 

آلیاژهای شبه پایدار بتا تیتانیوم شامل پایدارکننده‌های بتا مانند مولیبدن،  سیلیکون و وانادیوم مانند: Ti-5Al-2Zr-2Sn-4Mo-4Cr، Grade 19، Ti-13V-11Cr-3Al ، TIMETAL 21S ، Ti 10V- 2Fe- 3Al ، 15V-3Cr-3Sn-3Al ، Ti-10V-2Fe-3Al

 

کاربردهای فلز و آلیاژهای تیتانیوم

دی‌اکسید تیتانیوم در صنایع مختلف به‌وفور استفاده می‌شود؛ اما از فلز آن به‌دلیل دشواری در تهیه و خالص‌سازی زیاد استفاده نمی‌شود. اکسید فلز تیتانیوم برخلاف فلز تیتانیوم که به‌دلیل دشواری تهیه و خالص‌سازی کمتر مورد استفاده است، در 90 درصد صنایع کاربرد دارد. برخی از کاربردهای این فلز را می‌توانید در ادامه مشاهده کنید:

  • صنایع رنگ‌سازی به‌عنوان رنگدانه
  • صنایع برق
  • ساخت زیردریایی
  • دستگاه‌های خنک‌کننده در نیروگاه‌های حرارتی و اتمی
  • صنایع هوایی
  • صنایع شیمیایی
  • سرامیک‌سازی
  • ساخت موتور جت
  • صنایع حمل‌ونقل
  • صنایع نفت برای سولفورزدایی مشتقات نفتی
  • جواهرسازی
  • صنایع تولید انرژی
  • صنایع آرایشی
  • داروسازی
  • ایمپلنت‌های دندانی
  • صنایع هوا‌ و فضا
  • صنایع لاستیک‌سازی

کاربردهای فلز و آلیاژهای تیتانیوم

نکاتی که باید درباره تیتانیوم بدانید

در ادامه به بیان برخی از نکات مهم درباره فلز تیتانیوم می‌پردازیم که بهتر است بدانید:

  • استحکام کششی آلیاژهای تیتانیوم از استحکام کششی فولاد ضد زنگ مارتنزیتی کمتر و از استحکام کششی فولاد ضدزنگ آستنینی و فریتی بالاتر است.
  • استحکام نهایی آلیاژهای تیتانیوم با سوپرآلیاژهای پایه آهنی مانندA286  و همچنین سوپرآلیاژهای پایه کبالت مانند L605 شباهت دارد.
  • از لحاظ چگالی تیتانیوم، نصف چگالی فولاد یا سوپرآلیاژهای پایه نیکل را دارد.
  • آلیاژهای خالص یا تجاری تیتانیوم با توجه به ترکیبی که دارند در دماهایی مانند°C 538 تا °C 595 (°F 1000 تا °F 1100)، مفید هستند.
  • مقاومت به خوردگی در تیتانیوم بسیار خوب است. این مقاومت حتی از مقاومت به خوردگی فولاد ضد زنگ هم در اکثر محیط‌ها بیشتر است.
  • فلز تیتانیوم قابل فورج‌کردن است و به‌راحتی می‌توان روی آن کار مکانیکی انجام داد.
  • تیتانیوم قابل ریخته­‌گری است.
  • تیتانیوم در اشکال مختلفی موجود است.
  • در صورتی که احتیاط لازم در نظر گرفته شود، تیتانیوم قابل ماشین‌کاری و شکل‌دهی است.
  • در مورد تیتانیوم می‌توان از روش‌های اتصالی مانند جوش‌کاری، لحیم‌کاری، بست، چسب و پیونددهی نفوذی استفاده کرد.
  • برای فرآوری تیتانیوم می­توان از روشP/M استفاده کرد.

مقایسه تیتانیوم و فولاد

مقایسه تیتانیوم و فولاد

تیتانیوم و فولاد هر دو از فلزات قوی با کاربردهای فراوان هستند. تیتانیوم را با وزن کم و استحکام بالا می‌شناسیم، در حالی‌که فولاد استحکام مناسب و وزن بالاتری دارد. سختی تیتانیوم و همچنین خاصیت الاستیسیته آن کمتر از فولاد است و به‌همین دلیل ماشین‌کاری تیتانیوم در مقایسه با فولاد دشوار است. هر دو فلز دوام و استحکام مناسبی دارند؛ اما مقاومت در برابر خوردگی و تحمل دماهای بالا در تیتانیوم بیشتر است. همچنین از لحاظ قیمتی، فلز تیتانیوم گران‌قیمت‌تر است.

مقایسه تیتانیوم و استیل

در این قسمت بد نیست نگاهی به تفاوت تیتانیوم و استیل گرید 5 داشته باشیم. تیتانیوم به‌طور کلی فلز قوی‌تری از استیل محسوب می‌شود.  استیل آلیاژی است که معمولا از آهن، کروم و نیکل ساخته می‌شود. استیل بر خلاف تیتانیوم مغناطیسی بوده و به‌صورت قابل توجهی سنگین‌تر است. استیل برخلاف تیتانیوم که در برابر خوردگی مقاوم است، استعداد زیادی برای اکسیدشدن دارد. از لحاظ قیمت، تیتانیوم گران‌تر است؛ همچنین از لحاظ در دسترس‌بودن، استیل به‌وضوح در دسترس‌تر از تیتانیوم است.

مقایسه تیتانیوم و آهن

تیتانیوم و آهن هر دو از فلزات پرکاربرد و قوی هستند که مهم‌ترین تفاوت آن‌ها در میزان واکنش‌پذیری دو فلز است. تیتانیوم تمایل زیادی دارد که با عناصر دیگر واکنش دهد و فلزی با واکنش‌پذیری بالا محسوب می‌شود. در حالی که آهن فلزی است که راحت اکسید نمی‌شود و تمایل کمتری به واکنش‌پذیری دارد. در مقابل آهن که با کندی اکسید می‌شود، تیتانیوم به‌راحتی اکسید می‌شود. آهن برای واکنش‌پذیری به حرارت نیاز دارد، درحالی‌که تیتانیوم به‌راحتی و در دمای اتاق هم واکنش می‌دهد.

مقایسه تیتانیوم و فولاد

نکات پایانی درباره فلز تیتانیوم

همان‌طور که در این مقاله هم اشاره شد، فلز تیتانیوم به‌دلیل ویژگی‌های خاصی که دارد، بسیار پرطرفدار و پرکاربرد است. برخی از این ویژگی‌ها  که در این مقاله به آن‌ها اشاره کردیم مانند استحکام بالا و چگالی پایین، مقاومت در برابر خوردگی و رطوبت باعث شده‌اند که از این فلز به‌صورت گسترده در صنایع هوایی و ساخت زیردریایی استفاده شود.

همچنین خواص دیگری مانند مقاومت شیمیایی بالا باعث شده است از این فلز در صنایع شیمیایی هم استفاده شود. به غیر از این موارد، تولید ابزارهای پزشکی و ساخت جواهرات و… از دیگر صنایعی هستند که تیتانیوم در آن‌ها استفاده می‌شود.  بنابراین، همان‌طور که در این مقاله مشاهده کردید، تیتانیوم یک فلز خارق‌العاده با خواص بسیار خوب است که علی‌رغم قیمت بالا نسبت به بسیاری از انواع پروفیل سبک، طرفداران بسیاری در بین صاحبان صنایع دارد.